منصور ملکی

امروز در جایی ( در نقدی کوتاه ) در باره فیلم « پا برهنه در بهشت » خواندم که افشین هاشمی بازی فوق العاده ای دارد . در اولین فرصت خواهم رفت و خواهم دید که می گویند کار اول کارگردانی است که خوش درخشیده .

فیلم « پا برهنه در بهشت » را دیدم . بازی افشین خوب است . در میان بقیه خودی نشان می دهد . فیلم هم به عنوان فیلم اول یک کارگردان فیلم خوبی است . فیلم دلخواه من نیست ، پیچیدگی قصه ، و ریتم کند ش اذیتم می کند .

شاید یكی از عجیب‌ترین دوران، همان مقطعی باشد كه خواننده‌های زن، در سال‌های دور، از زبان مردان عاشق می‌خواندند. اغلب تصنیف‌های زنان خواننده، از زبان مردانی‌است كه در توصیف یك زن می‌خوانند. در واقع در این ترانه‌ها زنان، نقش خودشان را بازی نمی‌كنند. به ندرت در این دوره، زن در قالب معشوقه از خودش می‌گوید و هرگز خود نقش یك عاشق را ایفا نمی‌كند. بعدها در شعر معاصر؛ به ویژه در اشعار «فروغ» و «سیمین بهبهانی» و بعدتر در شعر شاعران نسل جوان زن از نقش تاریخی معشوق بودن بیرون می‌آید و خود نقش یك عاشق را بر عهده می‌گیرد. پس در دوران متاخر است كه زن در شعر به هیئت جدید درمی‌آید. در دوران گذشته، حتی زنان ترانه‌سرا نیز چندان تصویر درستی از زن ارائه نمی‌دهند به عنوان مثال در ترانه‌ای كه «منیر طاها» برای یكی از خواننده‌های مشهور آن دوران سروده بود؛ تصویری كه از زن ارائه می‌شود؛ بیشتر به تصویر یك بدكاره از زن مانند است. بعدها، خواننده‌های زن كوچه بازاری، از خودشان در نقش عاشق می‌گویند اما بازهم تصویر خوشایندی ارائه نمی‌دهند. مرحله دیگری از حضور زن در ترانه‌ها و تصنیف‌های فارسی، به زمانی برمی‌گردد كه شاعران در ترانه‌ها و شعرهای سیاسی و ترانه‌سراهای مرد تجددخواه، زنان را به مشاركت در امور سیاسی و امور اجتماعی تجددخواهانه ترغیب می‌كنند. به عنوان مثال می‌شود به تصنیف‌های «پژمان بختیاری» و «ملك‌الشعرای بهار» اشاره كرد. اما شاید، بی‌واسطه‌ترین و صحیح‌ترین تصویری كه از زن در ترانه‌ها ارائه می‌شود را بتوان در لالایی‌ها جست‌وجو كرد؛ لالایی‌هایی كه برآمده از فرهنگ و آداب و رسوم قوم‌های ایرانی است و تصویر روشنی از موقعیت زن‌ها در اقوام مختلف نشان دهد. این لالایی‌ها، از جور زمانه، بیداد شوهر، تنگی معیشت، كار طاقت‌فرسا، هجران شوهر، خیانت همسر، بی‌پناهی و بی‌سرپرستی مادر، طعنه هوو، جادوی مادرشوهر و آرزوهای مادر برای فرزند خود می‌گویند. از مضمون این لالایی‌ها معلوم می‌شود كه آنها برای كودكان سروده نمی‌شوند، كودكان به واقع در این لالایی‌ها، سنگ صبور و مخاطب حدیث نفس مادرها و دایه‌ها هستند. در این باب، لالایی‌های تركمن‌ها، بهترین نمونه این لالایی‌ها هستند كه تركمن‌ها، تصاویری زیبا و متنوع از زنان و وضعیت و مشكلات‌شان عنوان می‌كنند، اما شرح مشكلات و آرزوهای مادران، در این لالایی‌ها به شاعرانه‌ترین و تخیل‌برانگیز‌ترین حالت ممكن بیان شده است. زنان تركمن قریب به هشت مضمون لالایی دارند و از آنجا كه پیوند نزدیكی با طبیعت دارند، تصاویری كه در لالایی‌هایشان ارائه می‌دهند، متنوع‌تر و بسیار زیباتر از اقوام دیگر است. اگر قرار باشد، به یك تصویر حقیقی و نه فقط مثبت از موقعیت زن‌ها برسیم، شاید لالایی، بهترین الگو باشد. تصویری كه از زن در این لالایی‌ها ارائه می‌شود، برآمده از نوع نگاه زنانه و حوادث و رویدادهایی هست كه بر زنان اقوام مختلف می‌رفته. هرچه باشد، هر ترانه و تصنیفی می‌تواند، به نوعی بیانگر جایگاه زن در اجتماع باشد. اگر در ترانه‌های معاصر، زن به راحتی كنار گذاشته می‌شود و شبیه گذشته، عاشق در هجر معشوق نمی‌سوزد، اگر عاشق امروزی، معشوق را به راحتی كنار می‌گذارد و به اندازه گذشته، تلخ و مستاصل نمی‌شود، خاصیت تغییر نگاه انسان‌ها به تعریف عشق در زمانه معاصر است. هرچند، در این راه زنان ترانه‌سرای معاصر هم تلاش زیادی نكرده‌اند. آنها هم تلاش چندانی نداشته‌اند برای آنكه تصویر درستی از خودشان در ترانه‌ها به دست دهند. اما این‌بار این كلام زنانه است که باید در دهان یك مرد گذاشته شود و یك خواننده مرد، می‌بایست بازگوكننده دنیای زنانه ترانه‌ها شود و شاید همه مشكل از همین‌جا آغاز شود.

صفحه ی موسیقی - روزنامه کارگزاران - پنج شنبه پنجم اردی بهشت ۸۷